Lubimy idealistyczne wizje. Rysujemy 15-minutowe metropolie, zeroemisyjne osiedla i samowystarczalne enklawy. Coraz częściej jednak, w obliczu nawarstwiających się wyzwań, musimy brutalnie rewidować to podejście. Tegoroczna odsłona ścieżek NEW CITIES & URBAN INNOVATION oraz NEW ARCHITECTURE & CONSTRUCTION na Kongresie Nowej Mobilności 2026 opiera się na jednym fundamentalnym założeniu: przestajemy skupiać się wyłącznie na idealnej rzeczywistości, do której dążymy, a zaczynamy operacjonalizować problemy, które już mamy. A tych przecież nie brakuje. Architektura i urbanistyka nowej dekady to nie projektowanie doskonałości, lecz zarządzanie niedoskonałością i naprawianie błędów przeszłości.
Międzymieścia – gdzie kończy się miasto
Jednym z najbardziej palących wyzwań polskiej przestrzeni jest fenomen „międzymieścia”. Pojęcie „przedmieścia” traci na aktualności, polskie miasta rozlały się do tego stopnia, że trudno miejscami znaleźć miejsca, w których się kończą. Mamy za to ciągnące się kilometrami strefy intensywnej, chaotycznej zabudowy mieszkaniowej, często pozbawione podstawowej infrastruktury społecznej, transportowej i usługowej.
Zamiast udawać, że można te rozerwane tkanki zaplanować od nowa, musimy nauczyć się je zszywać i projektować dla nich nową mobilność. Zbudowaliśmy miliony metrów kwadratowych osiedli łanowych i wybetonowaliśmy dziesiątki miejskich rynków w imię źle pojętej rewitalizacji.
Retrofitting
Nie mając budżetów ani możliwości, by to wszystko zburzyć, stajemy przed zadaniem „retrofittingu” – adaptacji, zazieleniania i poprawy jakości życia w przestrzeniach zbudowanych pierwotnie na maksymalnej marży z minimalną infrastrukturą. Retrofitting dotyczy zresztą nie tylko urbanistyki, ale samej tkanki architektonicznej. Nowym wyzwaniem dla projektantów staje się modernizowanie energochłonnych i niefunkcjonalnych bloków, przebudowa opustoszałych biurowców czy galerii handlowych i nadawanie drugiego życia obiektom, które straciły rację bytu, zamiast ich wyburzania i budowania od zera.
Zarządzanie tym chaosem będzie o tyle trudniejsze, że zbliża się planistyczne zderzenie ze ścianą. Konieczność uchwalenia planów ogólnych do sierpnia 2026 r. wymusza na samorządach działanie w ekstremalnym pośpiechu.
Koszty infrastrukturalne
Już teraz widać, że z dokumentów tych wyniknie lawina nowych komplikacji prawnych. Znów znaleźliśmy się w rzeczywistości, w której nie projektujemy spójnej wizji rozwoju na dekady, lecz musimy ratować to, co da się uratować przed chaosem. Ta nowa, trudna rzeczywistość samorządowa zbiega się z rosnącym długiem infrastrukturalnym i nadejściem ery utrzymania. Dobiega końca czas wielkich, spektakularnych inwestycji napędzanych pierwszymi falami funduszy unijnych.
Prawdziwym wyzwaniem inżynieryjnym i finansowym nie jest już przecięcie wstęgi na nowym węźle przesiadkowym czy otwarciu ikonicznego gmachu, ale znalezienie środków na serwisowanie starzejącej się infrastruktury i tkanki budowlanej, która lada moment zacznie generować potężne koszty.
Koszty te stają się jeszcze bardziej obciążające, gdy zderzymy je z problemem kurczących się miast (shrinking cities). Zbyt długo nasza urbanistyka opierała się na paradygmacie nieustannego demograficznego wzrostu. W obliczu starzejącego się społeczeństwa i wyludniających ośrodków regionalnych musimy porzucić plany ekspansji i nauczyć się „zwijać” miasta z godnością – konsolidując usługi, inteligentnie zarządzając pustostanami i dostosowując przewymiarowaną infrastrukturę do potrzeb malejącej populacji. Wszystkie te procesy naprawcze muszą wreszcie uwzględniać twardą adaptację zamiast samej mitygacji.
Zmiany klimatyczne nie są odległym zagrożeniem, lecz codziennym kontekstem. Nie możemy rozmawiać wyłącznie o zapobieganiu ociepleniu; musimy projektować rozwiązania pozwalające przetrwać jego skutki. To nie fatalizm, tylko twardy realizm. W skali urbanistycznej oznacza to retencję i zarządzanie wyspami ciepła. W skali architektonicznej to projektowanie fasad odpornych na nawalne deszcze, wdrażanie pasywnych systemów chłodzenia chroniących przed blackoutami w trackie fal upałów oraz bezwzględne, cyrkularne podejście do materiałów budowlanych. To już nie są opcjonalne dodatki, to twardy fundament każdego projektu.
Przestrzeń miejska do uratowania
Czy w tej z pozoru przytłaczającej rzeczywistości jest jeszcze przestrzeń na marzenia, idealne wizje i utopie? Zdecydowanie tak – wymaga to jedynie przedefiniowania obiektu naszych pragnień. Utopią jutra nie jest wyrenderowane, lewitujące miasto przyszłości, ale zabetonowane osiedle z lat 90., które dzięki precyzyjnym interwencjom architektonicznym stało się samowystarczalne energetycznie i przyjazne do życia. Idealną wizją nie jest budowa kolejnego ikonicznego wieżowca, lecz bezszwowe wpięcie rozlanego „międzymieścia” w sprawny krwiobieg nowej mobilności. To właśnie w naprawianiu, usprawnianiu i nadawaniu nowej jakości temu, co zepsute, kryje się dziś największe pole dla innowacji i architektonicznego geniuszu.
Zapraszamy do dyskusji, która zejdzie z chmur na ziemię. Będziemy szukać twardych, inżynieryjnych, architektonicznych, planistycznych i społecznych narzędzi, by radzić sobie z przestrzenią, która wymknęła się spod kontroli – i na jej zrębach budować lepszą codzienność.
